Yapay Zeka Çağında Akışta Kalmanın Önemi

 

Sabah uyandığınızda bilgisayarınızda “acil” etiketiyle bekleyen 7 mail, WhatsApp’ta 35 okunmamış mesaj ve bugününüzü yutmaya hazır üç toplantı bildirimiyle karşılaşıyorsunuz. Bir yandan çocuğunuzu okula hazırlamaya çalışırken, bir yandan da ChatGPT’ye acil bir rapor özeti yazdırıyorsunuz. Bu sahne tanıdık geldi mi?

Teknoloji, bize zamanı daha iyi kullanmayı vaat etti. Ama bu gerçekten böyle mi oldu? Yoksa her yeni araç, üzerimize daha fazla yük mü ekledi? Araştırmalar gösteriyor ki tükenmişlik, sadece kişisel bir mesele değil, ekonomik bir sorun da. American Journal of Preventive Medicine’nin yakın tarihli bir araştırmasına göre, tükenmişlik şirketlere çalışan başına yıllık 21.000 dolara kadar mal oluyor. Bu büyük bir rakam. Dünya Sağlık Örgütü de tükenmişliği "başarısız yönetilen kronik iş stresi" olarak sınıflandırdı.

Teknoloji, işimizi hızlandırdı ama bizi daha mutlu etmedi. İşlerin daha hızlı yapılabilmesi, yaptığımız işleri daha anlamlı kılmadı. Yapay zekanın bize sunduğu kolaylıklar bazen dikkatimizi dağıtıyor, işlerin sürekli yarım kaldığını hissettiriyor ve bizi yaptığımız işe yabancılaştırıyor.

Odaklanma sorununu sadece teknolojik araçları etkin kullanmakla çözemezsiniz. Bu araçları etkin kullanarak boş zaman yaratabilirsiniz ama bu boş zamanda odaklanma konusunu halledemezseniz aynı durum tekrar eder. Çünkü üretkenlik sadece araçlarla değil, zihin durumu ile de ilgili.

İşte bu noktada liderlik ve yönetim kitaplarında belki binlerce atıf almış olan küresel operasyonları olan büyük işletmelerin sıklıkla başvurduğu ve Mihaly Csikszentmihalyi’nin isim babası olduğu “Flow” (Akış) kavramı devreye giriyor. Bu kuramı yapay zekanın hız kazandığı son dönemde yine yoğun bir şekilde duymaya başladık.

Psikolog Mihaly Csikszentmihalyi’ye göre akış hali, bir işe tamamen daldığımız, zaman ve benlik algısının kaybolduğu, yüksek odak ve tatmin hissiyle yapılan aktivite durumudur. Bunu bir çoğumuz yaşamışızdır. Bir göreve o denli derinlemesine dalarız ki zamanın nasıl geçtiğini unuturuz. Bu anlar, aslında insanın mutluluğa en yakın olduğu zamanlar.

Akış yaşarken zaman algısı bozulur, içsel ödül hissi artar ve yorgunluk minimum düzeyde hissedilir.  Akışın gerçekleşebilmesi için yeterince zorlayıcı ama ulaşılabilir bir hedef ve anlamlı bir motivasyon gerekir.

Yazını sonunda Csikszentmihalyi tarafından uzun yıllar önce Akış ile ilgili yapılmış TED konuşmasını ve konuşmanın altına da NotebookLM ile çıkardığım Türkçe özeti veriyorum. Csikszentmihalyi 2021 yılında 87 yaşında aramızdan ayrıldı.

Yapay Zeka ile İş Yükü Azalıyor… Ama Ya Anlam?

Günümüz yöneticileri için yapay zeka destekli araçlar –ChatGPT, Notion AI, Copilot, vs.– bilgiye ulaşmayı ve içerik üretimini kolaylaştırıyor. Rapor yazmak, sunum tasarlamak ya da veri analiz etmek birkaç cümlelik komutla mümkün hale geliyor.

Yapay zekanın devraldığı rutin görevler, yöneticiyi üretici aktör olmaktan çıkarıp denetleyici editör konumuna itiyor. Bu durumda, yöneticilerde şu 3 durum yaygınlaşıyor:

• Dikkat dağınıklığı

• Sürekli yarım kalma hissi

• Yaptığı işe yabancılaşma

Akış’a Dönüş: Yapay Zeka Çağında Akışı Nasıl Kurarız?

Uzmanlar yapay zekayı düşman değil yardımcı olarak konumlandırıp, zihinsel akışı korumak için aşağıda verilen bazı prensipleri uygulamanın oldukça etkili olduğunu belirtiyor:

1. Yapay Zekayı Tekrar Eden İşlerde Kullan, Anlamlı Olanı Sen Yap

Raporun genel kurgusunu yapay zeka çıkarsın. Ama girişini ve sonucunu sen yaz. Yapay zekayı sadece üretim değil, odak kazanma aracı olarak düşün.

Yapay zeka sayesinde boşalan zamanı pomodoro gibi teknikler kullanarak “odaklı üretim blokları”na ayır. Bu tarz teknikleri kullanmanın görev tamamlama oranını %20 yükselttiği ve tükenmişliği %13 oranında azalttığı hesaplanmıştır.

2. Zorlayıcı ve Anlamlı Mini Hedefler Belirle

Her gün o güne dair yapay zekanın devreye giremeyeceği gerçek sezgi, deneyim ve anlam üretimi içeren fark yaratan karar alma pratikleri yapın. Bir süre sonra bu durum zihin ile anlamı hizaya getirerek akış durumuna girmenize yardımcı olacaktır.

3. Günün belli bir kısmını “Dijital Boşluk” Olarak Koru

İşleriniz ne kadar yoğun olursa olsun 20 dakika bile olsa zaman yaratabilirsiniz. Bu zaman zarfında ekranlardan uzak, sadece düşünmek ve not almak için dikkat dağıtıcı olmayan bir alan yaratın. Bu anlar akış için en uygun anlardır.

4. Akış Halini Takip Et

Akış haline girdiğiniz anları takip edin. Sizi bu duruma sokan veya girmenize engel olan koşulları not edin. Bu izleri takip ederek ve engelleyicileri ortadan kaldırarak daha kolay akış haline girersiniz.

Yapay zeka, bugünün yöneticisine bir çırak gibi hizmet ediyor. Ama insan zihni, sadece hız ve kolaylıkla değil, anlam, hedef ve içsel doyumla çalışıyor.

Yapay zeka çağında verimliliğin sırrı; her işi yapay zekaya bırakmak değil, hangi işte “ben” kalmak istediğinizi seçmekten geçiyor.

Şunu unutmayın: anlamlı işler için hâlâ insan olmak gerekiyor.

Türkçe Özet

Mihaly Csikszentmihalyi: Akış, Mutluluğun Sırrı

Mihaly Csikszentmihalyi, "Akış" (Flow) kavramının önde gelen araştırmacılarından biridir. Konuşmasında kendi kişisel deneyimlerinden yola çıkarak mutluluğun ve anlamlı bir yaşamın nasıl mümkün olduğunu anlamaya çalıştığını, özellikle de İkinci Dünya Savaşı'nın yol açtığı travmaların yetişkinler üzerindeki etkilerini gözlemlemesiyle bu arayışın başladığını belirtiyor. İlk olarak felsefe, sanat ve din gibi alanlara yönelmiş, ardından Carl Jung'un çalışmalarından etkilenerek psikolojiye yönelmiştir.

1. Mutluluk ve Maddi Kaynaklar:

Csikszentmihalyi, mutluluk üzerine yaptığı araştırmalarda çarpıcı bir sonuca varmıştır: "Belli temel bir noktadan sonra, ki minimum yoksulluk sınırından sadece birkaç bin dolar fazlasına denk gelmektedir, maddi durumdaki iyileşme insanların ne kadar mutlu olduklarını etkiler görünmemektedir." ABD'de 1956'dan beri yapılan araştırmalar, kişisel gelirin neredeyse üç katına çıkmasına rağmen, hayatından çok mutlu olduğunu söyleyen insanların oranının yaklaşık yüzde 30 seviyesinde sabit kaldığını göstermektedir. Bu, maddi kaynakların eksikliğinin mutsuzluğa yol açabileceğini, ancak artışının mutluluğu artırmadığını ortaya koymaktadır.

2. Akış Deneyimi ve Özellikleri:

Csikszentmihalyi'nin araştırması, insanların günlük yaşamlarında ne zaman gerçekten mutlu hissettiklerine odaklanmıştır. Bu araştırmaya yaratıcı insanlarla (sanatçılar, bilim insanları, besteciler) yapılan görüşmelerle başlamıştır. Bu insanlar, yaptıkları işi "kendiliğinden bir akış" olarak tanımlamışlardır. Bu deneyime "akış deneyimi" adını vermiştir.

Akış deneyiminin temel özellikleri şunlardır:

• Ekstazi Durumu: Bir bestecinin tarif ettiği gibi, akış bir "esriklik" veya "ekstazi" durumudur. Bu, "alelade günlük rutinlerinizi yapmadığınız zaman hissettiğiniz bir zihin durumunun benzeri"dir. Yunanca "esriklik" kelimesi, "bir şeyin kenarında durmak" anlamına gelir ve kişinin adeta alternatif bir gerçekliğe adım attığını ifade eder. Csikszentmihalyi, büyük medeniyetlerin (Çin, Yunan, Hint, Maya, Mısır) başarılarının aslında bu ekstazi anları olduğunu, gündelik hayatları değil, insanların farklı bir gerçekliği deneyimlediği tapınaklar, arenalar, tiyatrolar gibi yerler olduğunu belirtir.
• Tamamen Meşguliyet ve Kendini Unutma: Akış halindeki kişi, yaptığı işe o kadar odaklanır ki, "bedeninin nasıl hissettiğini ya da evdeki sorunları takip etmeye yetecek dikkatiniz kalmaz." Hatta "Açlık ya da yorgunluk dahi hissetmez. Bedeni yok olur, kimliği bilincinden yok olur." Bu, sinir sistemimizin aynı anda 110 bitten fazla bilgi işlemeye uygun olmamasıyla açıklanır. Bir işe tamamen dikkat verildiğinde, benliğe veya bedensel duyumlara dikkat kalmaz.
• Kendiliğindenlik ve Otomatiklik: Bestecinin "ellerinin kendi kendine hareket ediyor gibi göründüğünü" ifade etmesi gibi, akış deneyimi bir tür otomatik ve kendiliğinden bir süreç olarak hissedilir. Ancak bu, "çok iyi eğitim almış ve teknik geliştirmiş birisinin başına gelebilir." Csikszentmihalyi, bir alanda teknik bilgiye ulaşmadan ve yaklaşık 10 yıl pratik yapmadan gerçekten yaratıcı bir şey üretilemeyeceğini belirtir.
• Zaman Algısının Kaybolması: Akış anında zaman duygusu kaybolur.
• Net Hedefler ve Anında Geri Bildirim: Kişi, bir andan diğerine tam olarak ne yapması gerektiğini bilir ve yaptığından hemen geri bildirim alır.
• Mücadele ve Yeteneğin Dengesi: Akış, "sorunlar ortalamadan yüksek olduğunda ve yetenekleriniz ortalamadan yüksek olduğunda" ortaya çıkar. Bu, "zor da olsa, yapmaya ihtiyacınız olan şeyi yapmanızın mümkün olduğunu" hissetmektir.
• Daha Büyük Bir Şeyin Parçası Olma Hissi: Akış anında kişi kendini daha büyük bir şeyin parçası gibi hisseder.
• İçsel Motivasyon: Bu koşullar sağlandığında, yapılan her ne olursa olsun "sadece onun hatırı için yapmak yeterlidir."

3. Akışın Ortaya Çıktığı Alanlar:

Akış deneyimi sadece sanatçılar veya bilim insanları gibi yaratıcı alanlarla sınırlı değildir. Şairler, Olimpik patenciler, hatta başarılı ve etik CEO'lar da bu deneyimi yaşamaktadır. Sony'nin kurucusu Masaru Ibuka'nın amacı, "mühendislerin teknolojik yeniliğin heyecanını duyabileceği, topluma olan görevinin farkında olabileceği ve mutlulukla çalışabilecekleri bir işyeri kurmaktı," ki bu da akışın işyerine entegrasyonuna bir örnektir. Csikszentmihalyi ve ekibi, Dominikli keşişlerden kör rahibelere, Himalaya'ya tırmananlardan Navajo çobanlarına kadar 8.000'den fazla insanla görüşmeler yapmış ve "kültürden bağımsız olarak, eğitimden bağımsız olarak ya da neyse, bir insan akıştaysa bu yedi koşulun var olduğu anlaşılıyor."

4. Akış Kanalı Diyagramı:

Csikszentmihalyi, insanların günlük yaşamlarını "akış kanalı" olarak adlandırdığı bir şema ile açıklamaktadır. Bu şema, insanların deneyimledikleri "sorunların miktarı" ile "sahip olduklarını hissettikleri becerilerinin miktarı"nı ölçerek oluşturulur.

• Akış (Flow): Mücadelelerin (zorlukların) ve becerilerin ortalamanın üzerinde olduğu alandır. Bu, kişinin yapmayı gerçekten sevdiği, piyano çalmak, en iyi arkadaşıyla olmak veya akış sağlayan bir iş gibi faaliyetlerde ortaya çıkar.
• Canlanma (Arousal): Mücadelelerin yüksek olduğu ancak becerilerin henüz yeterince gelişmediği alandır. Csikszentmihalyi, bunun çoğu insanın öğrendiği bir alan olduğunu, çünkü "güvenli alanlarından dışarı itildikleri ve girdikleri - akışa döndükleri - sonra daha yüksek yetenekler geliştirdikleri yer" olduğunu belirtir. Bu alanda kişi biraz daha yetenek geliştirerek kolayca akışa girebilir.
• Kontrol (Control): Becerilerin yüksek olduğu ancak mücadelelerin düşük olduğu alandır. Bu alan rahattır ancak çok heyecan verici değildir. Akışa geçmek için mücadeleyi artırmak gerekir. Canlanma ve kontrol, akışa girmenin ideal ve tamamlayıcı alanlarıdır.
• Rahatlama (Relaxation): Hem mücadelelerin hem de becerilerin düşük olduğu, ancak hala iyi hissedilen bir alandır.
• Sıkıntı (Boredom): Mücadelelerin düşük, becerilerin yüksek olduğu, ancak kişinin kendini itici hissettiği bir alandır.
• Duyarsızlık (Apathy): Hem mücadelelerin hem de becerilerin çok düşük olduğu, kişinin hiçbir şey yapıyormuş gibi hissetmediği, yeteneklerini kullanmadığı en olumsuz alandır. Ne yazık ki, birçok insanın deneyimi bu duyarsızlık alanındadır. Csikszentmihalyi, televizyon izlemenin ve banyoda oturmanın bu deneyime en büyük katkıyı sağladığını belirtir.